رفتن به محتوای اصلی

پوشش کلیه نقاط تهران

22225314 66097606 88170374 44403411
قاليبافي در خراسان

قاليبافي در خراسان

 

 

 

 

خراسان:
استان خراسان در حال حاضر با مساحتي در حدود ۲/۳۱۳۳۳۷ کيلومتر تقريباً يک پنجم سطح کشور در شرق ايران قرار گرفته است. اين استان از شمال به کشورهاي شوروي و از مشرق به افغانستان و شوروي و از جنوب به استانهاي سيستان و بلوچستان و کرمان و از مغرب به استانهاي يزد اصفهان، سمنان و مازندران محدود است شهرهاي عمده استان خراسان شامل: مشهد، درگز، بجنورد، اسفراين، نيشابور، سبزوار، تربت‌حيدريه، تربت‌جام، کاشمر، فردوس، طبس، تايباد، سرخس، قاين و نهبندان مي‌باشد.

سابقه قاليبافي در خراسان:
با توجه به قراين و برخي اسناد موجود و تصاوير باقي‌مانده از نقاشي‌هاي قرون ۹ و ۸ هجري تصاوير زيادي از انواع قالي‌ها با نقوش متعدد اعم از هندسي و حتي نقوش لچک و ترنج و اسليمي ديده مي‌شود. بدون شک قاليبافي در آن زمان جزو صناعات مهم شهر هرات بود که جزو خراسان به حساب مي‌آمد.
قديمي‌ترين قالي خراسان مربوط به ۱۶۰ سال پيش(که قالي‌بافي مشهد داراي همين سابقه است) با ابعاد ۴×3 متر با طرح زيباي اسليمي دوره صفوي مي‌باشد ، متن آن قرمز لاکي و حاشيه اي به رنگ آبي دارد.

مهمترين مراکز قاليبافي:
مراکز مهم قاليبافي استان خراسان در حال حاضر عبارتند از:
خراسان رضوي، مشهد، نيشابور، سبزوار، کاشمر
خراسان شمالي: قوچان، شيروان، بجنورد
خراسان رضوي، تربت جام و تربت حيدريه، طبس، بيرجند، گناباد

سابقه قاليبافي در مشهد:
مشهد مرکز استان خراسان و يکي از کانونهاي قاليبافي ايران است. اين شهر به خاطر وجود آرامگاه هشتمين پيشواي شيعيان حضرت رضا داراي شهرت زيادي است. تعيين تاريخ دقيق براي شروع قاليبافي در مشهد امکان پذير نيست اما طبق نوشته‌ها و مدارک موجود، قديمي‌ترين قالي موجود منسوب به اين شهر متعلق به دوره شاه‌عباس صفوي طي سالهاي ۱۰۳۸ ـ ۹۹۹ هجري قمري است. مراکز مهم قاليبافي در مشهد: طرقبه، شانديز، جاغرق، زشک و نوغنداست.

رنگ و طرحهاي مورد استفاده در قالي مشهد:
گلهاي بزرگ شاه‌عباسي شبيه طرحهاي اصيل هراتي، طرحهاي افشان لچک و ترنج با حاشيه‌هاي کتيبه‌اي ،انواع طرحهاي گل فرنگ، طرح لچک و ترنج سعدي ( از طرحهاي جنوب خراسان «بيرجند» است) نيز اخيراً در مشهد ديده مي‌شود. رنگ‌هاي قرمز سير (قرمزدانه)، عنابي، کرم، انواع سبز، آبي و سرمه‌اي و قهوه‌اي از عمده رنگ‌هاي مورد استفاده در قالي‌هاي امروز مشهد است.

ويژگي بافت، دار و ابعاد قاليهاي مشهد:
در قالي مشهد دو نوع بافت فارسي و ترکي باف ديده مي‌شود. دارهاي قالي‌بافي همگي از نوع عمودي و ثابت هستند. پشم به عنوان پرز قالي و نخ پنبه به عنوان تاروپود تنها مواد اوليه مورد مصرف مي‌باشد در نمونه‌هاي قديمي و مشهور قالي مشهد استفاده از ابريشم نيز ديده مي‌شود. ابعاد متداول قالي مشهد ۶ متري، ۱۲ متري، ۱۵ متري و حتي ابعاد متغير ديده مي‌شود.

طراحان و توليدکنندگان قالي مشهد:
محمود عمواوغلي، عبدالمجيد عمواوغلي، عليخان عمواوغلي، محمد ابراهيم مخملباف، حاج علي آقا خامنه‌اي، عباسقلي صابر، حاج غلامرضا اخوان نساج، حاج علي مدد، شيخ پورنگي، حاج عبدل مومني، خليل خديوي، حيدر حيدرپورکافي، کاظم شش‌کلاني، قاضي خاني، محمد مهدي مخلباف و محمد رضا مخملباف از توليد کنندگان قالي مشهد هستند.
از طراحان معروف عليپور، ميرزاحسن زرين کلک، ميرزا حسن طرحچي، عبدااحميد صنعتکار، حاج سيد مهدي جواهر قلم، حاج سيد مهدي يزدي و محمد حسين فخرالواعظين مهدوي را مي‌توان نام برد که از قديم تا به امروز در کار طراحي مشغول مي‌باشند.


سابقه قاليبافي در بيرجند:
بيرجند از شهرستانهاي جنوب شرقي خراسان و دومين کانون مهم قاليبافي خراسان پس از مشهد مي‌باشد.
براساس مطالعات انجام شده مي‌توان سابقه‌اي حداقل ۲۰۰ ساله براي قالي بيرجند در نظر گرفت.درخش و مود قديمي‌ترين و مشهورترين مناطق قاليبافي حومه بيرجند ميباشند.
درخش سومين کانون مهم بافندگي در خراسان است. از ديگر مراکز مهم قاليبافي در بيرجند: چاج آسيابان، مك ، موز خاص، کوشکک، دره عباس، دژنوک، سرچاه، فصل‌آباد، تكاب، نوفرست، مي‌باشند.
طرحها و رنگهاي مورد استفاده در قاليهاي بيرجند:
انواع طرحهاي ماهي درهم سبكهاي لچك و ترنج و سرتاسري و طرح بته اميري و لچك ترنج سعدي . همچنين استفاده از يك ترنج بزرگ و گاهي نقوش پرندگان با نگاره‌اي از بته در قالي‌هاي بافت درخش.عمده رنگهاي به كار رفته در قالي‌هاي بيرجندعبارتند از :لاکی سیر و روشن،كرم ،نخودي ، سرمه اي
(بيرجند)

ويژگيهاي دار ،بافت وابعاد در قاليهای بيرجند:
در قالي بيرجند، گره فارسي و به صورت جفتي رايج است. ابعاد قاليهاي بيرجند عبارتند از ۶ و ۹ و ۱۲متر مربع و ابعاد كوچکتر قاليچه يا ذرع و نيم در حال حاضر رواج ندارد. رجشمار قاليهاي بيرجند ۳۰ تا ۴۰ و حداکثر ۴۵ است و دارهاي قاليبافي عمودي و متحرک مي باشند.

طراحان و توليدکنندگان قالي بيرجند:
توليدکنندگان مشهور: ميرزاعلي درخش، شرکت شرق بيرجند، دکتر عبدالعلي احمد، عبدالمجيد جمشيدي، حاج قاسم خامنه‌اي، غلامحسين کاميابي، ابوالقاسم ملک، غلامرضا بازرگان، فرسات و حاج حسين اميني است.
طراحان مشهور فرش: محمد علي صميمي در حال حاضر و محمود کريم کرماني و محمد حسن لطفي از طراحان قديمي هستند.

کاشمر:
يکي از شهرهاي خراسان رضوي است. نام پيشين آن ترشينه بوده است. اين شهر از شمال به سبزوار و نيشابور از مشرق به تربت حيدريه از جنوب به گناباد و فردوس و طبس و از مغرب به شاهرود محدود است. کاشمر تا مرکز استان خراسان ۲۳۰ کيلو فاصله دارد.

سابقه قاليبافي در کاشمر:
طبق اسناد و مدارک شروع بافت در کاشمر به سالهاي ۱۲۶۰ تا ۱۲۸۰ هجري شمسي باز مي‌گردد. محمد کرماني اولين استادکار قاليباف در منطقه كاشمر و از روستاي فروتقه آغاز گرديد.
مراکز مهم قاليبافي در کاشمر: روستاي فروتقه، کاژخانه، فداخن، فرگ، تربقان، رزق‌آباد، خليل آباد و بردسکن مي‌باشد.

رنگها و طرحهاي مورد استفاده در قالي کاشمر:
انواع طرحهاي زير خاکي، افشان شاه‌عباسي، لچک و ترنج به سبک مشهد، انواع طرحهاي نايين کل فرنگ همچنين طرحهاي تصويري، نقوش قاليهاي معاصر کاشمر را تشکيل مي‌دهد.
رنگ‌هاي مورد استفاده در قالي کاشمر عموماً روشن و به لاکي گل خاري معروف است.

ویژگی بافت، دار و ابعاد در قالیهای کاشمر:
در قالی کاشمر هم از گره ترکی و هم از گره فارسی استفاده می‌شود. دارهای قالی بافی عمودی و ثابت هستند در قالیهاي كاشمر همیشه از نخ پنبه برای تار و پود و پشم برای پرز فرش استفاده می‌شود و همچنین ابریشم به صورت بسیار محدود کاربرد دارد. رجشمار قالی کاشمر بین ۳۰ و حداکثر ۴۰ رج است، مهمترین ابعاد قالی کاشمر ۳×2 و ۵/۳×5/2 متر مربع و بعضاً بزرگتر است.

طراحان و توليد كنندگان فرش در كاشمر:
عزيزاله خاني، احمد ترك، حاج عباس گلستاني، محمد حسين وزان، غلامرضا عابديني، محمد مشتاقي و علي اصغر مسافر از مهمترين توليد كنندگان قالي‌هاي كاشمر در طي ۷۰ سال اخير بوده و هستند.

بلوچ نشين خراسان:
منطقه‌اي در خراسان پيرامون تربت حيدريه، خواف ، رشخوار، محلات، زواره، كاشمر، سرخس تربت جام و قائن محل استقرار بخشي از عشاير ايراني بلوچ است كه در بين اين نقاط تربت حيدريه، تايباد و سرخس و حتي مشهد مركز تجمع آنها به شمار مي‌آيد.

طرح هاورنگ‌هاي مورد استفاده در قالي‌هاي بلوچ:
طرح‌هايهاي قاسم آبادي سالار خاني ، گلداني، سجاده‌اي سه برگي، سه قابي ، كلاه‌دراز ، سه خشتي ، گاو و برج، سنگ چولي، گل شفتالو، فتح‌اله‌خاني، يعقوب خاني، مددخاني، علي‌اكبرخاني، گوزني، چشمه گل، دخترقاطي، كله فندقي يا كل شيفي، طاووسي ، گل بادامي، برگ تاكي، گل اشرفي، گل‌ستاره، تيسمنگ، چهار مرغ، عبدالسرخ كاشمر، پرجكلي كشميراز مهمترين طرح‌هاي قاليچه‌هاي بلوچ هستند كه به صورت ذهني بافته مي‌شوند.
رنگ قاليچه‌هاي بلوچ تيره است و از تركيب مايه‌هاي قرمز وسياه همچنين قهوه‌اي سير، شتري و سرمه‌اي سير به دست‌ مي‌آيد، در سالهاي اخير با افزايش مهاجرت اخانمنه به داخل ايران بسياري از طرح‌ها در هم آميخته و در بسياري از موارد باعث ايجاد مشكلات در تشخيص بافته‌ها مي‌‌گردد.

 

ويژگي بافت دار و ابعاد فرش در قالي‌هاي بلوچ خراسان :
شيوه بافت يك پود ( يك پود نازك) مهمترين ويژگي قاليچه‌هاي بلوچي مي‌باشد هم چنين گره فارسي در بين بافت قاليهاي بلوچ اين مناطق رايج است. استفاده از موي بز در كنار پيچ فرش‌ها از ويژگي قاليچه‌هاي قديمي بلوچ مي‌باشد. و حال كاربرد پشم بجاي موي بز افزايش مي‌يابد.

طبس:
اين شهر در فاصله ۶۰۰ كيلومتري جنوب مشهد و يكي از شهرهاي كويري استان خراسان است، كه در جنوب غربي آن قراردارد سابقاً به آن دروازه خراسان مي‌گفتند از شمال به كوير نمك و از شرق به بيرجند وفردوس، از جنوب به كوير لوت و استان كرمان از مغرب به كوير لوت و يزد محدود است. اين شهر در كنار كوير بزرگ ايران قرار گرفته و اكثر راههايي كه از كوير عبور مي‌كرد و به اين شهر منتهي مي‌شود.

سابقه قاليبافي در طبس:
سابقه قاليبافي در طبس به قرن اخير باز مي‌گردد استان نجدشيباني اولين توليد كننده فرش‌هاي طبس بود مراكز مهم قاليبافي در طبس در خود طبس در روستاهاي آن از جمله كريت، عشق آباد حلوان بافته مي‌شود.

رنگ‌هاي طرح‌هاي مورد استفاده در قالي طبس:
طرح‌هاي لچك و ترنج ساده، طرح‌هاي نائين نيز در طبس بافته مي‌شوند. رنگ‌هاي بكار رفته در قاليبافي سفيد، خاكي روشن، خاكي سير، آبي روشن، آبي سير، كرم، لاجوردي ، قهوه‌اي ، يشمي، فيروزه‌اي عنابي و لاكي مي‌باشند.

ويژگي بافت، دار و ابعاد در قالي‌هاي طبس:
نوع گره مورد استفاده در كاشمر به صورت فارسي و جفتي فارسي است ، رجشمار قالي‌هاي طرح نائين ۳۰، ۴۰ ودر برخي موارد رجشمارهاي بالاترنيز ديده مي‌شود. ابعاد رايج در فرش‌هاي امروز طبس عموماً۲×3 و ۵/۳ × 5/2 متر مربع مي‌باشد.

طراحان و توليد كنندگان قالي طبس:
مهدي عطاري، محمد نخعي، قاسم نيا، محمد علي مقداري، عباس علي غلامي، محمد حسن نصيري و جلال رسولوف از مشهورترين توليد كنندگان قالي‌هاي معاصر طبس هستند. همچنين توكل‌فتحي، عبداله‌فتحي، محمدصفرزاده، محمد رضا شيباني، ماشاءالله هادي، حسن سلطاني، حسين فتحي از طراحان دهه اخير و امروز قالي طبس مي‌باشد.

سبزوار:
شهرستان سبزوار تا تهران ۶۵۴ كيلومتر فاصله دارد از شمال به ميان آباد از مشرق به شهرستان نيشابور و از جنوب به شهرستان كاشمر و از مغرب به شهرستان شاهرود محدود است، اين شهر در دوره‌هاي اسلامي ولايت بيهق و داراي دو شهر سبزوار و خسروگرد بود كه بيش از يك فرسنگ با يكديگر فاصله نداشتند اين شهر در حمله مغول ويران شد و در سال ۷۳۷ هجري قمري پايتخت سلسله سربداران شد.

سابقه قاليبافي در سبزوار:
تاريخ معاصر قالي سبزوار مربوط به قرن اخير ‌مي‌باشد. قاليبافي توسط دو برادر از اهالي آذربايجان به سبزوار وارد شد ولي به طور كلي مي‌توان سابقه ۷۰ و حداكثر ۹۰ سال براي قالي سبزوارمتصور شد.
مراكز مهم قاليبافي در سبزوار، روستاهاي فعال در قاليبافي اين استان عبارتند از ميج، البلاغ، حسين آباد، مهري شني، حصار سرخ، چاه‌سوخته، سنگرد، حسين آباد، شامكان، ده حسيني و احچنگ

طرح‌ها و مواد رنگ‌هاي مورد استفاده در قالي سبزوار:
انواع طرح‌هاي لچك و ترنج شاه عباسي، افشان و دسته‌گلي به همراه طرح معروف زير خاكي از مهمترين طرح‌هاي مورد استفاده در قالي‌هاي قديم و امروز سبزوار است.انواع طرحهاي نائين و مينا خاني و طرح‌هاو نقش‌هاي متداول استان به ويژه مشهد و نيشابور مورد استفاده قرار مي‌گيرد.
(سبزوار)

ويژگي‌هاي بافت دار، ابعاد در قالي‌هاي سبزوار:
گره مورد استفاده اغلب تركي است. دارهاي قاليبافي از نوع عمودي و ثابت است. قالي‌هاي سبزوار بيشتر ابعاد بزرگ مانند ۶ و۹ و ۱۲ متر مربع است رجشمار قالي‌هاي قديم و جديد سبزوار از ۲۵ تا ۳۵ رج متغير است.

طراحان و توليد كنندگان قالي سبزوار :
غلامرضاچشمي، حسن فيض آبادي و حسين فيض ‌آبادي، حاج حسن چشمي، جاج حسن تقدسي، حاج حسن صوفيان از معروفترين توليد كنندگان قالي قديم و امروز سبزوار هستند از لحاظ طراحي شهر سبزوار هيچگاه داراي طراح معروفي نبوده و طرح‌هاي مورد نياز عموماًً از شهرهاي نيشابور، مشهد و كاشمر تهيه شده است.

گناباد:
گناباد در فاصله تقريبي ۲۷۰ كيلومتري جنوب مشهد قراردارد از شمال به كاشمر و تربت حيدريه ، از جنوب به فردوس و قاين، از غرب به بجستان و كوير نمك و از شرق به دشتهاي شرقي تا افغانستان محدود مي‌شود .گناباد از شهرهاي قديمي است و بناي آن را به شاهان هخامنشي نسبت مي‌دهند.

سابقه قاليبافي در گناباد:
سابقه قاليبافي به سالهاي قبل از جنگ جهاني دوم (۱۳۱۸) باز مي‌گردد. قاليبافي در سالهاي گذشته نسبت به امروز از رونق زيادي برخوردار بوده است .مراكز مهم قاليبافي در گناباد ،روستاهاي باغ آسياب و بيلند مي‌باشد.

رنگ و طرحهاي مورد استفاده در قالي‌هاي گناباد:
طرحهاي لچك و ترنج شاه‌عباسي و افشان شاه عباسي با رجشمار پائين از ويژگيهاي قالي‌هاي اين منطقه هستند و در حال حاضر بزرگترين كارخانه‌ي رنگرزي گياهي در گناباد فعاليت خود را آغاز كرده است. بافت قاليبافي نائين با طرح و رنگ آميزي آن در گناباد رواج دارد.
(درخش)

ويژگي بافت دار و ابعاد در قالي‌هاي گناباد:
گره مورد استفاده تركي و فارسي به صورت توأمان مي‌باشد. ابعاد قالي‌ها عمدتاً ۳ × 2 و ۵/۳×5/2 مي‌باشد رجشمار فرش‌ها ۳۰ و ۳۵ مي‌باشد و ندرتاً از ۴۰ رج تجاوز مي‌نمايد.

قوچان، شيروان ، بجنورد، درگز:
عمده مناطق مذكور محل زندگي كرداني است كه در طي سد ه هاي اخير توسط حكومت‌هاي مركزي از غرب كشور به اين مناطق كوچ داده شده‌اند. البته امروز گرايش به قاليبافي سبك نائين و كاشان و حتي كرمان ديده شده است.

نيشابور
نيشابور در فاصله‌ي ۱۴۰ كيلومتري غرب مشهد قرار دارد از مشرق به مشهد، از شمال به قوچان و اسفراين ، از غرب به سبزوار و از جنوب به كاشمر محدود است. اين شهر در طول تاريخ پر حادثه خود بارها مورد هجوم اقوام بيگانه قرار گرفت و به شدت آسيب ديد. اين شهر موطن تعدادي از بزرگان و عالمان به ويژه شاعران بزرگي همچون عمرخيام و عطار نيشابوري و همچنين نقاش برجسته كمال الملك مي‌باشد.

سابقه قاليبافي در نيشابور:
بر اساس مطالعات موجود تاريخ شروع قاليبافي و گسترش آن در نيشابور به سالهاي پس از جنگ دوم جهاني باز مي‌گردد. و كارگاههاي قاليبافي در كاروانسرايي كه حال ساختمان فعلي دارايي است داير بود. استاد كاران ماهر از شهرهاي مجاور نظير سبزوار و كاشمر به نيشابور دعوت شدند. حبيب الله فكور و حسين گلابتوني از پيشكسوتان قاليبافي معاصر مي‌باشند.
مهمترين مناطق قاليبافي حومه نيشابور در روستاهاي گرينه، دررود، باغ شن، خردعليا، بزغان، سيد آباد ، سرچاه، معدن و سليماني، اسحاق آباد و سلطان آباد از مهمترين مراكز قاليبافي نيشابور هستند همچنين روستاهاي بزرگ صفي آباد و بام نيز از مراكز عمده توليد قالي نيشابور هستند.

رنگ و طرح‌هاي مورداستفاده در قالي نيشابور:
از گذشته طرحهاي قالي مشهد در قاليبافي نيشابور مورد استفاده قرار مي‌گرفت. استفاده از طرح‌هاي افشان سراسري با استفاده از گلهاي بزرگ شاه عباسي و طرح‌هاي زير خاكي از متداول‌ترين طرح‌هاي قالي‌هاي اين دوره محسوب مي‌شود در حال حاضر طرح‌هاي ميناخاني ورامين، كاشان و نائين در نيشابور بافته مي‌شود استفاده از رنگ‌هاي شيميايي در حال حاضر باب شده است.

ويژگي بافت، دار و ابعاد فرش در قاليبافي نيشابور:
گره فارسي و جفتي بافي در فرش نيشابور رواج دارد ابعاد فرش نيشابور ۶ و ۹ متر مربع است. دارها از نوع عمودي و ثابت هستند رجشمار اغلب قالي‌هاي امروز نيشابور بين ۲۵ و حداكثر ۳۵ رج مي‌باشد ولي در مواردي فرشهايي با رجشمار ريزترنيز ديده مي‌شود.

طراحان و توليد كنندگان فرشهاي نيشابور:
حسين گلابتوني، حبيب الله فكور، غلامرضامزدوكار مشهورترين توليد كنندگان قديمي قاليبافي نفيس و معروف نيشابور بوده اند اما درخصوص طرحهاي قالي شهر نيشابور، هم اكنون از طراحان شهر مجاوركمك مي گيرند
.

 

دیدگاهتان را بنویسید

برگشت به بالا